ΚΥΠΡΙΑΚΟ ΚΑΙ ΕΓΓΥΗΣΕΙΣ 1960: ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΦΟΒΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑ Του Σάββα Ηλιοφώτου-πρώην Δημάρχου Στροβόλου

«Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε μια τραγική συμμετρία φόβου» Διέθεσα το πρωινό μου σήμερα, αντί στον κάμπο και στον υδατοφράκτη που είχα προγραμματίσει, για να διαβάσω το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας και την Συνθήκη Εγγυήσεως. Κρίνετε με όπως νομίζετε. Η γνώμη όμως θέλει γνώση και τη γνώση πρέπει να την παίρνουμε από πηγές αξιόπιστες και όχι από το σκουπιδαριό που κυκλοφορεί ελεύθερο στο διαδίκτυο. Ούτε από το τι ο κάθε ένας μεταφέρει από στόμα σε στόμα, αλλοιώνοντας το και παραφράζοντας το με τα δικά του φίλτρα και πεποιθήσεις και φιλμάκια με τις ασυναρτησίες και το κούνημα των χεριών και του κορμιού . Καταβάλλεται προσπάθεια να ξεκινήσει ο διάλογος μεταξύ των δύο κοινοτήτων για επίλυση του κυπριακού. Δύο κεφαλαιώδη θέματα παραμένουν μεταξύ άλλων ανοικτά. Το ένα είναι οι εγγυήσεις και το άλλο η παραμονή των ξένων στρατευμάτων. Αφού με την ανθρώπινη νοημοσύνη έχουμε τελικά πρόβλημα γιατί έχει επιμολυνθεί με την κατάχρηση στο δικαίωμα έκφρασης και την επαναλαμβανόμενη υπερβολή η οποία στο τέλος γίνεται πεποίθηση, κατέφυγα στην μόνιμη πλέον συνεργάτιδα μου την τεχνητή νοημοσύνη, που με πάει εκεί που εγώ την κατευθύνω και υποστηρίζει τις σκέψεις και τους προβληματισμούς μου όπως εγώ της το ζητήσω. Πήραμε μαζί το θέμα των εγγυήσεων σήμερα και του δώσαμε μια διάσταση την οποία θεωρώ ότι είναι καλά όλοι να γνωρίζουμε. Μιλάμε για τον τόπο που αγαπούμε και την επιβίωση μας σε συνθήκες ευημερίας και ειρήνης. Πάμε λοιπόν. Το Σύνταγμα του 1960 και η Συνθήκη Εγγυήσεως δεν ήταν απλώς νομικά κείμενα. Ήταν το προϊόν ενός συμβιβασμού φόβου. Φόβου της πλειοψηφίας μήπως παγιδευτεί σε μια άκαμπτη δομή. Φόβου της μειοψηφίας μήπως απορροφηθεί. Φόβου των «μητέρων πατρίδων» μήπως χάσουν επιρροή. Το Άρθρο IV, με την πρόνοια για μονομερή ενέργεια, ενσωμάτωνε αυτή τη λογική: ότι η ασφάλεια της μίας κοινότητας δεν μπορούσε να αφεθεί αποκλειστικά στα χέρια της κοινής κρατικής δομής. Χρειαζόταν εξωτερικός εγγυητής. Σήμερα, η Τουρκία και μεγάλο μέρος της τουρκοκυπριακής ηγεσίας επιμένουν στην παραμονή των εγγυήσεων. Όχι μόνο ως νομικό μηχανισμό, αλλά ως πολιτικό και ψυχολογικό δίχτυ ασφαλείας. Για πολλούς Τουρκοκύπριους, το 1963–64 και το 1974 αποτελούν τραυματικές εμπειρίες που ενίσχυσαν την πεποίθηση ότι χωρίς εξωτερική ασφάλεια είναι ευάλωτοι. Από την άλλη, για την πλειοψηφία των Ελληνοκυπρίων, το 1974 κατέστη η απόδειξη ότι οι εγγυήσεις δεν προστάτευσαν την ανεξαρτησία — αλλά αποτέλεσαν το νομικό επιχείρημα για στρατιωτική επέμβαση και διχοτόμηση. Στη συλλογική συνείδηση, η λέξη «εγγύηση» ταυτίστηκε με κατοχή. Έτσι, βρισκόμαστε μπροστά σε μια τραγική συμμετρία φόβου: Η μία κοινότητα φοβάται την απουσία εγγυήσεων. Η άλλη φοβάται την ύπαρξή τους. Το 1960 δεν είναι το 2026 Η δομή ασφάλειας του 1960 ανήκει σε έναν ψυχροπολεμικό κόσμο, όπου η κρατική κυριαρχία ρυθμιζόταν από σφαίρες επιρροής. Σήμερα, η Κύπρος είναι κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Υπόκειται στο ευρωπαϊκό κεκτημένο, στο Δικαστήριο της ΕΕ, στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η παραμονή μονομερούς επεμβατικού δικαιώματος τρίτης χώρας σε έδαφος κράτους-μέλους της ΕΕ δημιουργεί όχι μόνο νομική, αλλά και θεσμική αντίφαση. Και όμως, η απόρριψη των εγγυήσεων χωρίς εναλλακτικό σύστημα ασφάλειας δεν απαντά στον υπαρκτό φόβο της τουρκοκυπριακής κοινότητας. Άρα το ερώτημα δεν είναι «εγγυήσεις ή τίποτα». Το ερώτημα είναι: ποια σύγχρονη αρχιτεκτονική ασφάλειας μπορεί να αντικαταστήσει το 1960; Πιθανά στοιχεία μιας νέας δομής ασφάλειας 1. Κατάργηση μονομερούς επεμβατικού δικαιώματος Καμία τρίτη χώρα να μην έχει δικαίωμα μονομερούς στρατιωτικής δράσης. 2. Πολυμερής διεθνής μηχανισμός εφαρμογής Αντί εγγυητριών δυνάμεων, ένας μηχανισμός υπό την αιγίδα του ΟΗΕ ή/και της ΕΕ, με σαφή εντολή, περιορισμένη διάρκεια και αυστηρή λογοδοσία. 3. Ρήτρα ευρωπαϊκής ασφάλειας Η Κύπρος ως κράτος-μέλος να εντάσσεται πλήρως στο πλαίσιο της Κοινής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας της ΕΕ, με δυνατότητα ευρωπαϊκής αποστολής επιτήρησης ή εφαρμογής συμφωνίας. 4. Συνταγματικές ασφαλιστικές δικλείδες Ισχυρές εσωτερικές εγγυήσεις: o αποτελεσματική συμμετοχή και των δύο κοινοτήτων, o συνταγματικό δικαστήριο με διεθνή σύνθεση για επίλυση αδιεξόδων, o μηχανισμοί επίλυσης διαφορών με δεσμευτικές αποφάσεις. 5. Σταδιακή αποστρατιωτικοποίηση Η πλήρης ασφάλεια δεν επιτυγχάνεται με μόνιμη παρουσία ξένων στρατευμάτων, αλλά με σταδιακή αποχώρηση και διεθνή επιτήρηση εφαρμογής. 6. Ρήτρα αναθεώρησης και sunset clause Οποιοσδήποτε διεθνής μηχανισμός να έχει προκαθορισμένη ημερομηνία λήξης ή επανεξέτασης. Η ουσία: ασφάλεια χωρίς κηδεμονία Η τουρκοκυπριακή κοινότητα χρειάζεται εγγύηση ότι δεν θα περιθωριοποιηθεί. Η ελληνοκυπριακή κοινότητα χρειάζεται εγγύηση ότι δεν θα επαναληφθεί το 1974. Καμία από τις δύο ανάγκες δεν ικανοποιείται με ένα σύστημα που επιτρέπει σε τρίτη χώρα να επεμβαίνει μονομερώς. Η πραγματική ασφάλεια στον 21ο αιώνα δεν είναι στρατιωτική επιτήρηση. Είναι θεσμική ισορροπία, ευρωπαϊκό πλαίσιο δικαιωμάτων, διεθνής νομιμότητα και κουλτούρα συμβίωσης. Το 1960 οικοδομήθηκε πάνω στη λογική της καχυποψίας. Το μέλλον πρέπει να οικοδομηθεί πάνω στη λογική της συνδιαχείρισης και της κοινής ευθύνης. Αν θέλουμε βιώσιμη λύση, πρέπει να περάσουμε από το μοντέλο των «εγγυητών» στο μοντέλο των «εταίρων». Από την εξωτερική επιβολή στην εσωτερική εμπιστοσύνη. Και αυτό δεν είναι ρομαντισμός. Είναι η μόνη ρεαλιστική βάση για ένα κράτος που θέλει να είναι πραγματικά κυρίαρχο — και πραγματικά κοινό. Εύχομαι τα πιο πάνω να επικρατήσουν στα μυαλά των δύο ηγετών και να προχωρήσουν αταλάντευτα προς αυτή την λύση. Το επόμενο μας θέμα θα είναι η παραμονή ή όχι ξένων στρατευμάτων η οποία θα αντικριστεί και υπό το πρίσμα της απόφασης για τις εγγυήσεις.