Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΠΡΟΣΩΠΗΣΗ ΣΤΗΝ ΆΜΕΣΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ Του Σάββα Ηλιοφώτου-πρώην Δημάρχου Στροβόλου

«Η πολιτική ωριμότητα δεν προηγείται της συμμετοχής — γεννιέται μέσα από αυτήν. Οι πολίτες θα κάνουν λάθη. Όπως κάνουν και οι κυβερνώντες. Η διαφορά είναι ότι μέσα από τα λάθη τους θα μάθουν. Και θα εξελιχθούν» Από την Αρχαία Αθήνα μέχρι τις σύγχρονες δημοκρατίες, το αντιπροσωπευτικό σύστημα αποτέλεσε τη θεσμική απάντηση σε ένα πρακτικό πρόβλημα: την αδυναμία άμεσης συμμετοχής των πολιτών στη λήψη αποφάσεων. Στην Εκκλησία του Δήμου, οι πολίτες συμμετείχαν αυτοπροσώπως. Όμως, καθώς τα κράτη μεγάλωναν και η κοινωνία γινόταν πιο σύνθετη, η άμεση δημοκρατία υποχώρησε μπροστά στην ανάγκη της εκπροσώπησης. Ο πολίτης παρέδωσε τη φωνή του στον αντιπρόσωπο. Για αιώνες, αυτό το σύστημα λειτούργησε ως το καλύτερο εφικτό μοντέλο. Όχι το τέλειο — το εφικτό. Σήμερα όμως, για πρώτη φορά στην ιστορία, οι συνθήκες που το γέννησαν έχουν αλλάξει ριζικά. Η τεχνολογία έχει καταργήσει την απόσταση. Ο πολίτης μπορεί να επικοινωνεί άμεσα, να ενημερώνεται σε πραγματικό χρόνο, να εκφράζει άποψη και να συμμετέχει ενεργά. Αυτό γεννά ένα θεμελιώδες ερώτημα: εξακολουθεί το αντιπροσωπευτικό σύστημα να είναι αναγκαιότητα ή έχει μετατραπεί σε περιορισμό; Η προσωπική μου εμπειρία στην τοπική αυτοδιοίκηση έδειξε ότι η κοινωνία, όταν της δοθεί ο χώρος, μπορεί να λειτουργήσει διαφορετικά. Οι πανδημοτικές συγκεντρώσεις δεν ήταν απλώς μια διαδικασία διαβούλευσης. Ήταν μια μορφή μικρής, ζωντανής δημοκρατίας. Οι πολίτες δεν ήταν παθητικοί δέκτες αποφάσεων, αλλά συμμέτοχοι. Και αυτό άλλαζε όχι μόνο τις αποφάσεις — άλλαζε και τους ίδιους. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση που άνοιξε ο ευρωβουλευτής Φειδίας Παναγιώτου για την άμεση δημοκρατία δεν είναι ούτε γραφική ούτε επιφανειακή, όπως βιαστήκαμε αρχικά να την χαρακτηρίσουμε. Είναι βαθιά πολιτική. Και κυρίως, είναι επικίνδυνη για το κατεστημένο. Η πρώτη αντίδραση του πολιτικού συστήματος ήταν ο χλευασμός. Αναμενόμενο. Η άμεση δημοκρατία αμφισβητεί τον πυρήνα της εξουσίας του: τη διαμεσολάβηση. Αφαιρεί από τα κόμματα το μονοπώλιο της πολιτικής έκφρασης και το μεταφέρει στον ίδιο τον πολίτη. Το βασικό επιχείρημα των επικριτών είναι ότι «ο λαός δεν είναι έτοιμος». Πρόκειται για ένα επιχείρημα που επαναλαμβάνεται σε κάθε ιστορική στιγμή διεύρυνσης της δημοκρατίας. Δεν ήταν «έτοιμος» όταν του δόθηκε το δικαίωμα ψήφου. Δεν ήταν «έτοιμος» όταν διευρύνθηκαν τα κοινωνικά δικαιώματα. Και όμως, η δημοκρατία προχώρησε. Η αλήθεια είναι πιο απλή και πιο σκληρή: κανείς δεν γίνεται ικανός, αν δεν του επιτραπεί να ασκήσει την ευθύνη. Η πολιτική ωριμότητα δεν προηγείται της συμμετοχής — γεννιέται μέσα από αυτήν. Οι πολίτες θα κάνουν λάθη. Όπως κάνουν και οι κυβερνώντες. Η διαφορά είναι ότι μέσα από τα λάθη τους θα μάθουν. Και θα εξελιχθούν. Αυτό δεν σημαίνει ότι η άμεση δημοκρατία, όπως προτείνεται σήμερα, είναι έτοιμη ή πλήρης. Αντίθετα, χρειάζεται επεξεργασία, θεσμικές ασφαλιστικές δικλείδες, παιδεία και σταδιακή εφαρμογή. Όμως η κατεύθυνση είναι εκεί. Και δεν μπορεί να αγνοηθεί. Η πολιτική κρίση που βιώνουμε δεν είναι απλώς κρίση προσώπων. Είναι κρίση εμπιστοσύνης. Ο πολίτης νιώθει αποκομμένος από τα κέντρα λήψης αποφάσεων. Νιώθει ότι η ψήφος του εξαντλείται κάθε πέντε χρόνια. Και στο μεσοδιάστημα, η φωνή του χάνεται. Η άμεση δημοκρατία έρχεται να απαντήσει ακριβώς σε αυτό το κενό. Να δώσει συνεχή λόγο στον πολίτη. Να τον μετατρέψει από θεατή σε συμμέτοχο. Τα πολιτικά κόμματα βρίσκονται μπροστά σε μια ιστορική επιλογή: είτε θα προσαρμοστούν και θα ενσωματώσουν τα εργαλεία της τεχνολογίας, ανοίγοντας τον εαυτό τους στην κοινωνία, είτε θα παραμείνουν κλειστά συστήματα εξουσίας και θα παρασυρθούν από το κύμα που έρχεται. Γιατί το κύμα έρχεται. Και δεν είναι απλώς τεχνολογικό. Είναι βαθιά πολιτικό. Είναι η απαίτηση των πολιτών να ξαναπάρουν τη φωνή τους. Ίσως τελικά η συζήτηση που άνοιξε να μην αφορά μόνο ένα νέο μοντέλο διακυβέρνησης. Αφορά την ίδια την εξέλιξη της δημοκρατίας. Και η δημοκρατία, όταν δεν εξελίσσεται, φθίνει.