ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΛΗΨΗ – ΚΑΙ ΠΙΣΩ Του Σάββα Ηλιοφώτου-πρώην Δημάρχου Στροβόλου

«Η ουσία είναι μία: Στην πολιτική δεν αρκεί να έχεις δίκιο. Πρέπει να καταφέρεις να αποκαταστήσεις την εμπιστοσύνη. Γιατί στο τέλος, οι κοινωνίες δεν κινούνται μόνο από τα γεγονότα. Κινούνται από αυτό που πιστεύουν ότι είναι αλήθεια.» Υπάρχει μια πραγματικότητα που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Τα τελευταία χρόνια στην Κύπρο έχουν καταδικαστεί από τα δικαστήρια σωρεία πολιτικών προσώπων: πρώην δήμαρχοι, δημοτικοί σύμβουλοι, διευθυντής ημικρατικού οργανισμού, ανώτερο στέλεχος πολιτικού κόμματος, ακόμη και ο βοηθός γενικός εισαγγελέας. Πρώην υπουργός και τραπεζίτης. Την ίδια ώρα, αθωώθηκαν μετά από δίκη ο πρώην πρόεδρος της Βουλής και βουλευτής. Διώκεται ποινικά εν ενεργεία δήμαρχος. Ερευνάται ποινικά τέως αρχηγός κόμματος, του οποίου η ασυλία ήρθη από το Ανώτατο Δικαστήριο. Ερευνάται από την Αρχή Κατά Της Διαφθοράς ο τέως Πρόεδρος. Και όμως, η επικρατούσα εικόνα στην κοινωνία είναι διαφορετική: ότι «κανείς δεν διώχθηκε», ότι «κανείς δεν τιμωρήθηκε». Οι πολίτες απαιτούν ότι όλες οι αποφάσεις των δικαστηρίων πρέπει να είναι καταδικαστικές. Σε κάθε αθωωτική απόφαση αποδίδουν σκοπιμότητες. Πώς φτάσαμε εδώ; Υπάρχουν στιγμές στην πολιτική και στην κοινωνία όπου η πραγματικότητα παύει να είναι το βασικό πεδίο σύγκρισης. Τη θέση της παίρνει η αντίληψη. Και τότε, η συζήτηση δεν γίνεται για το τι συμβαίνει, αλλά για το τι πιστεύει η κοινωνία ότι συμβαίνει. Σχεδόν πάντα, όλα ξεκινούν από ένα πραγματικό γεγονός. Ένα λάθος, μια αστοχία, μια απόφαση που προκαλεί αντιδράσεις. Εκεί υπάρχει η αλήθεια. Εκεί υπάρχει η βάση. Όμως η πολιτική και κοινωνική δυναμική δεν αφήνει τα γεγονότα να μείνουν γυμνά. Ακολουθεί η ερμηνεία. Κάθε γεγονός αποκτά νόημα μέσα από φίλτρα: πολιτικά, επικοινωνιακά, ιδεολογικά. Και πολύ γρήγορα, η πρώτη απόσταση από την πραγματικότητα έχει ήδη δημιουργηθεί. Μετά έρχεται η επανάληψη. Ένα μήνυμα που επαναλαμβάνεται, παγιώνεται. Ακόμη και αν δεν είναι απολύτως ακριβές, αρχίζει να γίνεται αποδεκτό ως «αλήθεια». Όταν δε συνδεθεί με συναίσθημα —με θυμό, αγανάκτηση ή φόβο— τότε αποκτά δύναμη πολύ μεγαλύτερη από τα ίδια τα γεγονότα. Και κάπου εκεί συμβαίνει το καθοριστικό: η γενίκευση. Ένα μεμονωμένο περιστατικό μετατρέπεται σε κανόνα. Το παράδειγμα του ποντικού που τρώει το τυρί, αλλά όλοι φωνάζουν ότι το τυρί το φάγανε οι ποντικοί ενοχοποιώντας τους όλους αναβιώνει μπροστά μας σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια. Το ζήτημα της διαφθοράς στην Κύπρο είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Υπήρξαν και υπάρχουν περιστατικά. Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν μπορεί να τα αρνηθεί. Όμως, μέσα από αυτή τη διαδικασία, η συζήτηση μετατοπίστηκε από τις συγκεκριμένες περιπτώσεις σε μια γενικευμένη αντίληψη: ότι «όλοι είναι ίδιοι», ότι «όλα είναι διεφθαρμένα». Και εδώ αρχίζει το δύσκολο μέρος. Πώς ανατρέπεται μια τέτοια αντίληψη; Σίγουρα όχι με άρνηση. Όποιος επιχειρεί να πει ότι «δεν υπάρχει πρόβλημα», χάνει αυτομάτως την αξιοπιστία του. Η ανατροπή ξεκινά από την αποδοχή: ναι, υπάρχουν προβλήματα. Αλλά δεν είναι αυτά που παρουσιάζονται. Το επόμενο βήμα είναι να σπάσει η γενίκευση. Άλλο οι πραγματικές περιπτώσεις, άλλο η εικόνα καθολικής σήψης. Αν αυτός ο διαχωρισμός δεν γίνει πειστικά, η αντίληψη παραμένει. Όμως η άμυνα δεν αρκεί. Χρειάζεται νέο αφήγημα. Η κοινωνία δεν πείθεται μόνο με το «δεν είναι έτσι». Χρειάζεται να δει τι είναι. Να δει ότι υπάρχουν θεσμοί που λειτουργούν, διαδικασίες που αποδίδουν, αποφάσεις που λαμβάνονται. Και πάνω απ’ όλα, χρειάζονται πράξεις. Καμία αντίληψη δεν αλλάζει με λόγια. Αλλάζει με συνέπεια, με διαφάνεια, με λογοδοσία. Σε αυτό το σημείο, τα πρόσωπα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Στην πολιτική, τα πρόσωπα λειτουργούν ως σύμβολα. Αν τα ίδια πρόσωπα παραμένουν, η κοινωνία δύσκολα πείθεται ότι κάτι αλλάζει. Η ουσιαστική ανανέωση —όχι η επιφανειακή— μπορεί να λειτουργήσει καταλυτικά. Το ίδιο ισχύει και στον χώρο της Δικαιοσύνης, ιδιαίτερα σε θέσεις-κλειδιά, όπως στη διωκτική αρχή. Και τέλος, χρειάζεται χρόνος και επιμονή.Όπως η αντίληψη χτίστηκε με επανάληψη, έτσι και ανατρέπεται με επανάληψη. Σταθερά, χωρίς αντιφάσεις, χωρίς παλινδρομήσεις. Η ουσία είναι μία: Στην πολιτική δεν αρκεί να έχεις δίκιο. Πρέπει να καταφέρεις να αποκαταστήσεις την εμπιστοσύνη. Γιατί στο τέλος, οι κοινωνίες δεν κινούνται μόνο από τα γεγονότα. Κινούνται από αυτό που πιστεύουν ότι είναι αλήθεια.