Τι σημαίνει ένα διζωνικό, δικοινοτικό ομόσπονδο κράτος – και πώς μπορούμε να φτάσουμε εκεί Του Σάββα Ηλιοφώτου-Πρώην Δημάρχου Στροβόλου

Η συζήτηση για τη Διζωνική Δικοινοτική Ομοσπονδία (ΔΔΟ) στην Κύπρο διαρκεί δεκαετίες. Παρά την κόπωση της κοινωνίας, συνεχίζει να αποτελεί το επίσημο πλαίσιο λύσης, όπως συμφωνήθηκε τόσο από τις δύο κοινότητες όσο και από τον ΟΗΕ. Όμως, τι σημαίνει πρακτικά ένα ομόσπονδο κράτος με πολιτική ισότητα; Ποιος θα είναι ο ρόλος των εγγυήσεων; Και πώς μπορεί να σχεδιαστεί μια μεταβατική περίοδος που θα επιτρέψει ομαλή μετάβαση από το σημερινό καθεστώς στην επιδιωκόμενη λύση; Σε μια εποχή γεμάτη αβεβαιότητες, αξίζει να επαναφέρουμε τη συζήτηση στη βάση της ουσίας, μακριά από συνθήματα και φοβίες. Τι είναι η Διζωνική Δικοινοτική Ομοσπονδία Η ΔΔΟ, όπως την περιγράφουν τα ψηφίσματα του ΟΗΕ, αποτελείται από: Δύο πολιτείες: μία ελληνοκυπριακή και μία τουρκοκυπριακή, με σημαντικές αρμοδιότητες σε τοπικό επίπεδο. Μία ομοσπονδιακή κυβέρνηση: με περιορισμένες, αλλά κρίσιμες εξουσίες, όπως εξωτερική πολιτική, άμυνα, οικονομική πολιτική και φυσικά η εκπροσώπηση της Κύπρου σε διεθνείς οργανισμούς. Μία κυριαρχία, μία ιθαγένεια, μία διεθνή προσωπικότητα: η Κύπρος παραμένει ενιαίο κράτος προς τα έξω. Η αρχή της πολιτικής ισότητας δεν σημαίνει αριθμητική ισότητα, ούτε βέτο σε κάθε απόφαση. Σημαίνει ότι: Καμία κοινότητα δεν θα μπορεί να επιβληθεί πάνω στην άλλη. Ο μηχανισμός λήψης αποφάσεων πρέπει να διασφαλίζει τη συμμετοχή και των δύο πλευρών. Η εκπροσώπηση στα ομόσπονδα όργανα θα είναι σταθμισμένη ώστε να κατοχυρώνεται ο συνεταιρισμός των δύο κοινοτήτων. Αυτή η αρχή είναι δύσκολη για πολλούς Ελληνοκύπριους, καθώς μοιάζει να περιορίζει την πλειονοτική δημοκρατία. Από την άλλη, για τους Τουρκοκύπριους είναι η ελάχιστη εγγύηση ασφάλειας και επιβίωσης σε ένα κοινό κράτος. Αυτή είναι η ουσία του κυπριακού προβλήματος: η ανάγκη εξισορρόπησης δύο υπαρξιακών φόβων. Ο ρόλος των εγγυήσεων – και γιατί η ελληνοκυπριακή κοινότητα δεν τις δέχεται Το σύστημα εγγυήσεων του 1960 έχει φορτιστεί ιστορικά με την τραγική εμπειρία του 1974. Για την ελληνοκυπριακή κοινότητα, η ύπαρξη εγγυητριών δυνάμεων – και ειδικά μιας χώρας που διατηρεί στρατό στο νησί – συνδέεται με το αίσθημα ανασφάλειας, εξάρτησης και απώλειας κυριαρχίας. Στο πλαίσιο μιας λύσης, η Ελλάδα και η Κύπρος υποστηρίζουν: Κατάργηση του συστήματος εγγυήσεων του 1960 Απουσία μονομερούς δικαιώματος επέμβασης Πλήρη αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων Αντίθετα, η τουρκοκυπριακή πλευρά – αλλά και η Τουρκία – θεωρούν ότι ένα σύστημα ασφάλειας είναι αναγκαίο μέχρι να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη. Εδώ βρίσκεται και ένα από τα πιο δύσκολα σημεία: πώς διασφαλίζεις την ασφάλεια και των δύο κοινοτήτων χωρίς να νομιμοποιείς τη διχοτομική πραγματικότητα που δημιουργήθηκε με τα τετελεσμένα; Η αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων Για την ελληνοκυπριακή πλευρά, η αποχώρηση των στρατευμάτων είναι προϋπόθεση για πραγματική κυριαρχία. Η συνέχιση παρουσίας οποιουδήποτε ξένου στρατού μετά τη λύση δημιουργεί εύλογες ανησυχίες: Ποιος εγγυάται ότι δεν θα υπάρξει νέα παρέμβαση; Πώς θα λειτουργήσει ένα ομόσπονδο κράτος όταν η μία κοινότητα βλέπει την άλλη να στηρίζεται στην παρουσία ενός στρατού; Πώς μπορεί να επιτευχθεί η επιστροφή προσφύγων και η ειρηνική συμβίωση υπό την απειλή όπλων; Από την άλλη, η διαδικασία αποχώρησης μπορεί να είναι σταδιακή, συνδεδεμένη με συγκεκριμένα ορόσημα εφαρμογής της λύσης. Αυτό μας οδηγεί στο επόμενο κρίσιμο θέμα. Πώς μπορεί να σχεδιαστεί η μεταβατική περίοδος Καμία λύση, όσο ιδανική και αν περιγράφεται στα χαρτιά, δεν μπορεί να εφαρμοστεί από τη μια μέρα στην άλλη. Χρειάζεται μια μεταβατική περίοδος όπου: 1. Οι δύο κοινότητες θα μεταφέρουν εξουσίες στα ομόσπονδα όργανα Θα απαιτηθεί: Νέο σύνταγμα Ομόσποντη κυβέρνηση Ασφαλής μεταβίβαση αρμοδιοτήτων Συμφωνημένη διαδικασία επίλυσης διαφορών 2. Θα γίνουν βήματα ασφάλειας που χτίζουν εμπιστοσύνη Όπως: Σταδιακή αποχώρηση στρατευμάτων Αναδιοργάνωση των δυνάμεων ασφαλείας Διεθνής επιτήρηση εφαρμογής 3. Θα εφαρμοστούν οι ρυθμίσεις για περιουσίες και επιστροφές Με πρόβλεψη για: Ταχεία επαναγκατάσταση όπου είναι εφικτό Αποζημιώσεις Εναλλακτικές επιλογές για ιδιοκτήτες και χρήστες 4. Θα λειτουργήσουν κοινά σώματα τεχνοκρατών Για κρίσιμα θέματα όπως: Ενέργεια Οικονομική πολιτική Μεταφορές Περιβάλλον 5. Θα δημιουργηθούν μηχανισμοί επίλυσης συγκρούσεων στο εσωτερικό Ένας ομοσπονδιακός θεσμός δεν μπορεί να λειτουργήσει δίχως: ανεξάρτητη δικαιοσύνη αμερόληπτες διαιτησίες θεσμικές ασφαλιστικές δικλίδες για αμφότερες τις κοινότητες Προς μια ομαλή μετάβαση – και το μεγάλο στοίχημα Η μεταβατική περίοδος πρέπει να είναι σχεδιασμένη με ακρίβεια, χρονοδιαγράμματα και διεθνή υποστήριξη. Όμως η τεχνική πλευρά δεν είναι η μόνη. Το μεγάλο στοίχημα είναι η εμπιστοσύνη. Και η εμπιστοσύνη δεν επιβάλλεται. Χτίζεται. Χτίζεται όταν ο άλλος σε βλέπει ως ισότιμο. Χτίζεται όταν οι φόβοι του αναγνωρίζονται. Χτίζεται όταν κανείς δεν νιώθει ότι χάνει την ταυτότητά του. Χτίζεται όταν μια λύση δεν είναι νίκη του ενός και ήττα του άλλου, αλλά μια νέα αρχή. Επίλογος Η ΔΔΟ δεν είναι τέλεια. Είναι όμως το πλαίσιο που μπορεί – ρεαλιστικά – να ενώσει ξανά την Κύπρο κάτω από μια κοινή στέγη. Με πολιτική ισότητα που προστατεύει και τους δύο. Με τερματισμό της κατοχής και αποχώρηση των στρατευμάτων. Με κατάργηση ενός απαρχαιωμένου συστήματος εγγυήσεων. Και πάνω από όλα: με μια μεταβατική περίοδο που θα επιτρέψει στους ανθρώπους και στους θεσμούς να βρουν τον νέο τους βηματισμό. Αν θέλουμε πραγματικά επανένωση, δεν αρκεί να μιλάμε για λύση. Πρέπει να μιλήσουμε για μετάβαση, για ασφάλεια, για σεβασμό και για το πώς θα ξαναχτίσουμε μια κοινή πατρίδα.