ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΙΣΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΥΠΡΙΑΚΟ: Η ΘΕΣΜΙΚΗ ΟΥΣΙΑ ΕΝΟΣ ΔΥΣΚΟΛΟΥ ΑΙΤΗΜΑΤΟΣ Του Σάββα Ηλιοφώτου-Πρώην Δημάρχου Στροβόλου

Έγινε πρόσφατα μια πρώτη συνάντηση μεταξύ των δύο νέων ηγετών των Ελλήνων και των Τούρκων της Κύπρου σε ένα κλίμα θετικό που για τους ανθρώπους με θετική σκέψη γεννά την προσδοκία της επίτευξης λύσης του κυπριακού. Χωρίς να διεκδικώ περγαμηνές συνταγματολόγου ή νομικού, ένας ταπεινός μηχανολόγος είμαι, αλλά με την δύναμη της επιθυμίας να ψάξω την πληροφορία και με την βοήθεια της τεχνικής νοημοσύνης, ετοίμασα το άρθρο αυτό που καταπιάνεται με το επίμαχο θέμα της πολιτικής ισότητας το οποίο οι Τούρκοι συμπατριώτες μας διεκδικούν με τόση επιμονή ή δε Έλληνες συμπατριώτες μας αντιμετωπίζουν με τόση φοβία ενώ θα έπρεπε να είναι κοινό ζητούμενο για καλύτερη ισορροπία μέσα σε ένα ομοσπονδιακό κράτος. Στις σύγχρονες δημοκρατίες, η πολιτική ισότητα θεωρείται μια αυτονόητη αρχή: όλοι οι πολίτες συμμετέχουν στη διακυβέρνηση υπό τους ίδιους κανόνες και με την ίδια πολιτική βαρύτητα. Στην Κύπρο, όμως, η έννοια αυτή έχει αποκτήσει μια εντελώς διαφορετική βαρύτητα. Έχει μετατραπεί σε σημείο αντιπαράθεσης, παρεξήγησης και βαθιών ανησυχιών τόσο για τους Τουρκοκύπριους όσο και για ένα μεγάλο μέρος της Ελληνοκυπριακής Κοινότητας. Για να αντιληφθούμε τη συζήτηση στο πραγματικό της βάθος, πρέπει πρώτα να υπενθυμίσουμε το βασικό: η πολιτική ισότητα, ως συνταγματική αρχή, δεν αφορά ισότητα αποτελεσμάτων, αλλά ισότητα κανόνων. Δεν καθορίζει ποιος κερδίζει και ποιος χάνει. Καθορίζει ότι η δημοκρατική συμμετοχή όλων διέπεται από το ίδιο πλαίσιο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Είναι ο κοινός παρονομαστής κάθε σύγχρονης συνταγματικής τάξης. Η τουρκοκυπριακή οπτική: Ασφάλεια μέσα από θεσμούς Η επίμονη επιδίωξη της τουρκοκυπριακής κοινότητας για πολιτική ισότητα έχει ιστορικούς, πολιτικούς και υπαρξιακούς λόγους. Ως μικρότερη κοινότητα, η τουρκοκυπριακή πλευρά θεωρεί ότι χωρίς ρητές συνταγματικές εγγυήσεις κινδυνεύει, σε οποιοδήποτε ενιαίο σύστημα, να βρεθεί υπό την απόλυτη πολιτική κυριαρχία της πλειοψηφίας. Η τραυματική εμπειρία της δεκαετίας του 1960, με την κατάρρευση της συνταγματικής λειτουργίας και την αποχώρηση από τα κρατικά όργανα, εξακολουθεί να διαμορφώνει την πολιτική της ψυχολογία. Για τους Τουρκοκύπριους, η πολιτική ισότητα αποτελεί μηχανισμό προστασίας από τη θεωρούμενη πιθανότητα περιθωριοποίησης. Επιπλέον, μέσα στο πλαίσιο της συμφωνημένης βάσης λύσης –της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας– η ισότιμη συμμετοχή στη διακυβέρνηση παρουσιάζεται ως βασική προϋπόθεση για τη συγκρότηση ενός ομοσπονδιακού συστήματος που θα στηρίζεται όχι μόνο σε αριθμητικές αναλογίες, αλλά και σε κοινή συναίνεση. Η ελληνοκυπριακή επιφυλακτικότητα: Τα βάρη της ιστορίας και η παρεξήγηση της έννοιας Από την άλλη πλευρά, μεγάλο τμήμα της ελληνοκυπριακής κοινότητας αντιμετωπίζει τον όρο με επιφύλαξη. Αυτό οφείλεται σε δύο θεμελιώδεις παράγοντες. Ο πρώτος αφορά μια διαχρονική παρεξήγηση: η πολιτική ισότητα συγχέεται με θεσμικές ρυθμίσεις που σχετίζονται με την ισοτιμία των δύο κοινοτήτων στο πλαίσιο της ομοσπονδίας. Ενώ η πολιτική ισότητα αναφέρεται σε δικαιώματα πολιτών, η κοινοτική ισοτιμία αφορά μηχανισμούς συλλογικής εκπροσώπησης. Η σύγχυση αυτή έχει επικρατήσει επί δεκαετίες, με αποτέλεσμα η πολιτική ισότητα να εκλαμβάνεται – συχνά αβάσιμα – ως μόνιμη δυνατότητα παράλυσης του κράτους ή ως υπερπρονόμιο μιας μειοψηφίας. Ο δεύτερος παράγοντας είναι βαθύς και ιστορικός. Η εισβολή, η κατοχή και το άλυτο πολιτικό πρόβλημα έχουν διαμορφώσει ένα πλαίσιο καχυποψίας που υπερβαίνει τη συζήτηση περί συνταγματικής αρχής. Για πολλούς, οποιαδήποτε ρύθμιση που αντιλαμβάνονται ότι ενισχύει τη θέση της άλλης κοινότητας προκαλεί ενστικτώδη αντίδραση, ανεξαρτήτως του θεσμικού της περιεχομένου. Το πραγματικό ζητούμενο Το ουσιώδες ερώτημα δεν είναι αν η πολιτική ισότητα ευνοεί τη μία ή την άλλη πλευρά. Το πραγματικό ζητούμενο είναι αν μπορεί να υπάρξει ένα κοινό συνταγματικό πλαίσιο στο οποίο δύο κοινότητες, με διαφορετικές ιστορικές μνήμες και διαφορετικούς φόβους, θα νιώθουν ασφάλεια. Χωρίς τέτοια ισορροπία, καμία ομοσπονδιακή δομή δεν μπορεί να λειτουργήσει, και καμία λύση δεν μπορεί να είναι βιώσιμη. Η συζήτηση για την πολιτική ισότητα δεν είναι τεχνική. Είναι βαθύτατα πολιτική και θεσμική. Αφορά την καρδιά του τι σημαίνει να συγκροτείς ένα κοινό κράτος. Όσο πιο καθαρά αντιληφθούμε το πραγματικό νόημα της έννοιας –και όσο διαχωρίσουμε τις ιστορικές φοβίες από τη συνταγματική πραγματικότητα– τόσο πιο έτοιμοι θα είμαστε να συζητήσουμε μια λύση που να αντέχει στον χρόνο.